پشت چراغ قرمز، آرام پایتان را روی ترمز می‌گذارید و درست لحظه‌ای که ماشین می‌خواهد بایستد، صدای سوت بلند می‌شود. شیشه را پایین می‌دهید؛ بله، صدای ماشین خودتان است. اولین فکری که به ذهن می‌رسد هم مشخص است: «لنت تمام کرده؟»
ممکن است؛ اما اگر همین هفته لنت عوض کرده باشید، چه؟
در عیب‌یابی ترمز، تعویض لنت اولین جواب نیست. اول باید ببینیم صدا چه زمانی می‌آید، از کدام چرخ است و با گرم شدن ترمز چه تغییری می‌کند. گاهی یک کلیپس اشتباه نصب شده؛ گاهی دیسک لبه انداخته و گاهی هم کالیپر گیر کرده و لنت روی دیسک می‌ماند.
سوت خفیفی که صبحِ بعد از بارندگی شنیده می‌شود و با چند ترمز معمولی از بین می‌رود، می‌تواند از رطوبت و زنگ سطحی دیسک باشد. اما صدایی که هر روز تکرار می‌شود، بلندتر شده یا با لرزش، بوی سوختگی و تغییر عملکرد ترمز همراه است، دیگر جای حدس زدن ندارد.
قبل از هر چیز، این سه نکته را به خاطر بسپارید: صدا فقط موقع ترمز است یا همیشه؟ از سرد بودن شروع می‌شود یا بعد از گرم شدن؟ از قبل وجود داشته یا بعد از تعویض لنت پیدا شده؟ جواب همین سؤال‌ها مسیر عیب‌یابی را خیلی کوتاه‌تر می‌کند.
از روی نوع صدا چطور مشکل ترمز را تشخیص بدهیم؟
وقتی می‌گوییم «ترمز صدا می‌دهد»، هنوز چیزی تشخیص نداده‌ایم. سوت با خرخر فرق دارد؛ تق‌تق هم داستان خودش را دارد.
سوت ترمز هنگام ترمز آرام و نزدیک توقف
صدای زیر و نسبتاً یکنواختی است که معمولاً نزدیک توقف می‌شنوید. ممکن است با فشار بیشتر روی پدال تغییر کند یا قطع شود.
این صدا اغلب به لرزش ریز مجموعه لنت و ترمز مربوط است. جنس لنت، نحوه نشستن آن، شیم پشت لنت و وضعیت دیسک همگی می‌توانند دخیل باشند. در بعضی لنت‌ها هم زبانه هشدار سایش، با کم شدن ضخامت لنت صدا تولید می‌کند؛ پس سوت مداوم را نباید بی‌بررسی به «جنس لنت» نسبت داد.
جیغ ترمز بعد از تعویض لنت
جیغ همان صدای تیز و آزاردهنده‌ای است که ممکن است اطرافیان هم بشنوند. اگر بعد از تعویض لنت شروع شده، نصب و متعلقات باید بررسی شوند.
بلند بودن صدا به‌تنهایی نمی‌گوید ترمز چقدر خراب شده است. چیزی که موضوع را جدی می‌کند، همراه شدن آن با افت ترمز، لرزش یا کشیدن خودرو به یک سمت است.
خرخر هنگام ترمز یا حرکت
خرخر هنگام ترمز می‌تواند از زنگ‌زدگی، سطح آسیب‌دیده دیسک، جسم خارجی یا تمام شدن لنت باشد.
اما اگر پا روی ترمز نیست و باز هم خرخر یا زوزه می‌شنوید، بررسی نباید به لنت محدود شود. بلبرینگ چرخ و قطعات اطراف هم مطرح‌اند.
تق‌تق ترمز بعد از تغییر جهت حرکت
گاهی بعد از حرکت به عقب و سپس ترمز در حرکت رو به جلو، یک تق شنیده می‌شود. این صدا ممکن است از جابه‌جایی لنت در محل نشستن آن باشد.
ولی تق‌تق تکراری یا ضربه شدید، مخصوصاً بعد از تعمیر، نیاز به بررسی کلیپس‌ها، اتصالات کالیپر و قطعات جلوبندی دارد. با شنیدن یک تق نمی‌شود گفت «فنر لنت است، مهم نیست».
صدای ساییدگی آهن روی آهن
صدایی که انگار دو تکه آهن روی هم کشیده می‌شوند، ممکن است نشانه رسیدن صفحه فلزی پشت لنت به دیسک باشد. سنگ‌ریزه یا تماس ورق محافظ هم می‌تواند صدای مشابه بسازد.
ساییدگی خشن و مداوم را به حساب جا افتادن لنت نگذارید. باید مشخص شود چه چیزی به دیسک تماس دارد.
چه چیزهایی باعث سوت ترمز می‌شوند؟
گیر کردن جسم خارجی کنار دیسک
اگر تا دیروز ترمز بی‌صدا بوده و بعد از عبور از مسیر شنی صدای خراش پیدا شده، جسم خارجی یکی از احتمال‌هاست. ممکن است صدا بدون ترمز هم شنیده شود.
تعمیرکار سطح دیسک، لنت و ورق محافظ پشت دیسک را بررسی می‌کند. برخلاف تصور، سنگ‌ریزه همیشه بین لنت و دیسک نیست؛ گاهی بین دیسک و ورق محافظ گیر کرده است.
راه‌حل، خارج کردن جسم و بررسی آسیب است. اگر شیار عمیق یا لب‌پریدگی ایجاد شده باشد، درآوردن سنگ پایان کار نیست.
لنت نامناسب و سوت کشیدن لنت ترمز
وقتی صدا از همان روزهای اول تعویض شروع می‌شود، باید مشخصات لنت بررسی شود. لنت ممکن است از نظر کیفیت ساخت مشکل داشته باشد یا برای همان مجموعه ترمز مناسب نباشد.
اما اینجا یک اشتباه رایج وجود دارد: لنت نو سوت می‌کشد، پس فوراً یک دست دیگر می‌خریم. اگر مشکل از نصب، دیسک یا کالیپر باشد، لنت بعدی هم ممکن است صدا بدهد.
تعمیرکار باید کد قطعه، ابعاد، نحوه نشستن لنت و سلامت بقیه مجموعه را بررسی کند. اگر ایراد از لنت باشد، مجموعه کامل لنت‌های همان محور با قطعه معتبر و مناسب تعویض می‌شود.
ضمن اینکه وجود مواد فلزی در ترکیب لنت، به‌خودی‌خود نشانه بی‌کیفیتی نیست.
شیار دیسک؛ چه وقت تراش یا تعویض لازم است؟
روی بسیاری از دیسک‌های کارکرده، ردهای حلقه‌ای دیده می‌شود. خط سطحی با شیار عمیق فرق دارد؛ از روی عکس یا نگاه سریع نمی‌شود برای همه نسخه تراش پیچید.
راننده ممکن است سوت، صدای ساییدگی یا لرزش حس کند. تعمیرکار باید سطح و ضخامت دیسک را بررسی کند و در صورت نیاز، تاب جانبی و اختلاف ضخامت آن را اندازه بگیرد. علت شیار هم مهم است: جسم خارجی، لنت تمام‌شده یا مشکل دیگری؟
تراش فقط زمانی قابل قبول است که سازنده اجازه دهد و ضخامت نهایی دیسک در محدوده مجاز بماند. دیسک بیش از حد نازک، ترک‌خورده یا نامناسب برای ماشین‌کاری باید تعویض شود.
دیسک را برای ساکت شدن به هر قیمتی نازک نمی‌کنیم.
خرابی بلبرینگ؛ تفاوت زوزه چرخ و سوت ترمز
بلبرینگ خراب معمولاً بیشتر زوزه، غرش یا خرخر ایجاد می‌کند تا سوت مخصوص ترمز. صدا اغلب با سرعت تغییر می‌کند و گاهی در پیچ‌ها بیشتر به گوش می‌رسد.
تعمیرکار چرخ و توپی را از نظر صدا، زبری حرکت و لقی بررسی می‌کند. البته نبود لقی محسوس، همیشه سلامت بلبرینگ را ثابت نمی‌کند. لقی شدید توپی هم می‌تواند حرکت دیسک و تماس لنت را به‌هم بزند.
اگر ایراد از بلبرینگ باشد، همان قطعه یا مجموعه توپی باید طبق روش صحیح تعمیر یا تعویض شود. لنت نو، بلبرینگ خراب را بی‌صدا نمی‌کند.
زنگ سطحی دیسک و سوت صبحگاهی
ماشین شب زیر باران مانده و صبح روی دیسک یک لایه نارنجی دیده می‌شود. چند ترمز اول کمی صدا دارد، بعد هم کاملاً قطع می‌شود. این وضعیت می‌تواند ناشی از زنگ سطحی باشد.
اما اگر خودرو مدت زیادی خوابیده، سطح دیسک حفره‌دار شده یا صدا برطرف نمی‌شود، دیگر نباید همه‌چیز را گردن رطوبت انداخت.
تعمیرکار عمق خوردگی و میزان تماس لنت با دیسک را بررسی می‌کند. زنگ سطحی معمولاً با استفاده عادی پاک می‌شود؛ برای پاک کردنش ترمز شدید آزمایشی نگیرید. خوردگی عمیق ممکن است تعویض دیسک را لازم کند.
داغ شدن ترمز پس از سرازیری
اگر بعد از سرازیری طولانی یا ترمزهای پشت‌سرهم، سوت با بوی سوختگی همراه شده، باید حرارت بیش از حد را جدی گرفت. کاهش گیرایی ترمز یا تغییر حس پدال، اهمیت بیشتری از خود صدا دارد.
تعمیرکار آثار حرارت روی لنت و دیسک را بررسی می‌کند، اما سؤال اصلی این است: چرا مجموعه این‌قدر داغ شده؟ استفاده پیوسته از ترمز بوده یا لنت آزاد نمی‌شده؟
راه‌حل، رفع علت و بررسی قطعات آسیب‌دیده است. در سرازیری، دنده مناسب و ترمز موتور کمک می‌کند پا پیوسته روی پدال نماند.
اگر ترمز ضعیف شده، در اولین محل امن و بدون توقف ناگهانی توقف کنید. به قطعات داغ دست نزنید و روی دیسک داغ آب نریزید.
نصب اشتباه فنر و کلیپس لنت
اگر صدا بلافاصله بعد از تعویض لنت شروع شده، متعلقات ارزش بررسی دارند. کلیپس جاافتاده، فنر اشتباه یا قطعه تغییرشکل‌داده می‌تواند باعث لرزش، جابه‌جایی نامناسب لنت یا تماس با دیسک شود.
راننده ممکن است سوت، جیرجیر یا تق هنگام تغییر جهت حرکت بشنود. تعمیرکار باید قطعات و جهت نصب آن‌ها را با مجموعه صحیح خودرو تطبیق دهد.
راه‌حل، نصب قطعه درست و تعویض متعلقات معیوب است. حذف کلیپس برای اینکه «لنت راحت‌تر جا برود» یا خم کردن بی‌حساب فنر، مشکل را اصولی حل نمی‌کند.
شل بودن کالیپر و صدای تق ترمز
شل بودن اتصال کالیپر معمولاً بیشتر با تق، لق‌لق یا ضربه خودش را نشان می‌دهد. ممکن است رفتار ترمز هم تغییر کند، به‌خصوص اگر صدا بعد از باز و بسته کردن مجموعه شروع شده باشد.
تعمیرکار پیچ‌ها، پایه کالیپر، رزوه‌ها، پین‌ها و بوش‌ها را بررسی می‌کند. حرکت عادی کالیپر شناور با لقی ناشی از خرابی فرق دارد.
اتصال باید با قطعات صحیح و گشتاور مشخص اصلاح شود. اگر پیچ یا رزوه آسیب دیده، صرفاً سفت کردن کافی نیست. کالیپر با اتصال شل، پیش از ادامه رانندگی نیاز به تعمیر دارد.
لبه دیسک؛ علت احتمالی صدای لنت نو
با ساییده شدن قسمت کارکرده دیسک، ممکن است دور آن لبه باقی بماند. لنت نو هم گاهی با این ناحیه تماس نامناسب پیدا می‌کند و صدا می‌دهد.
اینجا اندازه ظاهری لبه، تنها معیار نیست. تعمیرکار باید ضخامت بخش کارکرده، سلامت سطح و نحوه تماس لنت را بررسی کند.
اگر دیسک قابل استفاده باشد، تصمیم مطابق مشخصات آن گرفته می‌شود؛ اگر از حد مجاز گذشته، تعویض لازم است. گرفتن لبه با سنگ فرز، بدون اندازه‌گیری دیسک، تعمیر اصولی محسوب نمی‌شود.
شیشه‌ای شدن لنت و کاهش گیرایی
ضخامت داشتن لنت، تمام ماجرا نیست. ممکن است سطح آن بر اثر شرایط کار و حرارت نامناسب، صاف و براق شده باشد و صدا یا کاهش گیرایی ایجاد کند.
تعمیرکار ظاهر سطح، آثار حرارت، ترک و آلودگی را کنار هم بررسی می‌کند. هر برق‌زدگی مختصر هم به معنی خرابی نیست.
اگر لنت شدیداً شیشه‌ای یا آسیب‌دیده باشد، چند حرکت سنباده تضمین نمی‌کند دوباره قابل اعتماد شود. علت باید رفع شود و لنت، در صورت نیاز، تعویض گردد.
گیر کردن لنت روی دیسک پس از رها کردن ترمز
این حالت ممکن است با ادامه صدا بعد از رها کردن پدال، سنگین حرکت کردن خودرو، کشیدن به یک سمت یا بوی داغی از یک چرخ همراه باشد.
تعمیرکار چرخش آزاد چرخ، حرکت لنت در پایه، پین‌ها و پیستون را بررسی می‌کند. گاهی کالیپر گیر کرده؛ گاهی هم ایراد مدار هیدرولیک، مثل مشکل شیلنگ، اجازه آزاد شدن فشار را نمی‌دهد. در چرخ عقب، مکانیزم ترمز دستی هم باید بررسی شود.
برای مثال، اگر لنت بیرونی هنوز گوشت دارد ولی داخلی تقریباً تمام شده، فقط انداختن لنت نو کافی نیست. این اختلاف سایش، سرنخی برای بررسی حرکت لنت و کالیپر است.
راه‌حل، پیدا کردن و رفع علت درگیری است؛ سپس باید دید حرارت چه آسیبی به لنت و دیسک زده است. تماس بسیار خفیف در بعضی مجموعه‌ها طبیعی است؛ مقاومت زیاد و داغی غیرعادی طبیعی نیست.
برای رفع صدای ترمز چه کارهایی لازم است؟
نصب درست لنت و بررسی دیسک و کالیپر
لنت باید مناسب همان خودرو، در جای درست و با جهت صحیح نصب شود. بعضی لنت‌ها داخلی و خارجی یا جهت نصب مشخص دارند.
لنت نباید با زور داخل پایه جا برود. گیرکردن آن، همان‌قدر مسئله‌ساز است که لقی غیرمجاز. سلامت دیسک، پین‌ها، گردگیرها و اتصالات هم باید هم‌زمان بررسی شود.
بعد از نصب، حس پدال و عملکرد ترمز پیش از تحویل خودرو کنترل می‌شود. جا افتادن لنت و دیسک نیز طبق دستور سازنده انجام می‌گیرد؛ ترمزهای شدید خودسرانه برای «سوزاندن لنت» راه‌حل نیست.
تمیز کردن جای نشستن لنت و متعلقات
فقط برق انداختن روی دیسک کافی نیست. زنگ و رسوب نقاط اتکا ممکن است لنت را در پایه گیر بیندازد. محل نشستن لنت و متعلقات باید درست تمیز شوند.
پاک‌کننده مخصوص ترمز هم باید روی سطوح مجاز و مطابق دستور استفاده شود. گرد ترمز را با باد فشرده در هوا پخش نکنید.
لنت آلوده به روغن، گریس یا روغن ترمز معمولاً نیاز به تعویض دارد. تمیز شدن ظاهرش، تضمین برگشتن اصطکاک نیست.
پخ و شیار لنت؛ چه وقت مجاز است؟
پخ و شیار بعضی لنت‌ها بخشی از طراحی آن‌هاست و می‌تواند به کنترل صدا کمک کند. این به معنی مجاز بودن شیار زدن با اره یا پخ دادن عمیق با سنگ فرز نیست.
اصلاح فقط در حدی انجام می‌شود که سازنده اجازه داده باشد. لنت معیوب را با تراشیدن نمی‌شود به لنت استاندارد تبدیل کرد.
بررسی شیم، کلیپس و فنر لنت
شیم پشت لنت به مهار لرزش کمک می‌کند. ممکن است جدا باشد یا جزئی از خود لنت. شیم آسیب‌دیده، ورق دست‌ساز یا چند شیم روی هم می‌تواند نشستن قطعه را به‌هم بزند.
کلیپس و فنر هم باید صحیح و سالم باشند. اگر لنت با کلیپس در جای خود گیر می‌کند، باید علت پیدا شود؛ درآوردن کلیپس، راه‌حل نیست.
گریس مخصوص ترمز را کجا باید زد؟
عبارت «روغن‌کاری پشت لنت» اگر درست توضیح داده نشود، خطرناک است. منظور روغن موتور، روغن معمولی یا چرب کردن تمام پشت لنت نیست.
فقط در مجموعه‌ای که سازنده اجازه می‌دهد، مقدار بسیار محدودی از گریس مخصوص ترمز روی نقاط تماس فلزی مشخص استفاده می‌شود. روانکار پین‌ها هم باید مناسب همان مجموعه و سازگار با قطعات لاستیکی باشد. بعضی شیم‌ها و لنت‌ها نباید خودسرانه چرب شوند.
سطح اصطکاکی لنت و سطح ترمزگیری دیسک باید از روغن و گریس دور بمانند. گریس بیشتر، نتیجه بهتر نمی‌دهد؛ ممکن است به سطح ترمز راه پیدا کند.
سنباده‌زدن لنت؛ چه وقت کافی نیست؟
زنگ‌زدایی کنترل‌شده نقاط اتکای فلزی با سنباده زدن سطح لنت فرق دارد. اصلاح سطح لنت فقط در شرایط مجاز و با حفظ شکل و ابعاد قطعه مطرح است.
لنت روغنی، ترک‌خورده، سوخته یا شدیداً آسیب‌دیده را نباید با سنباده قابل اعتماد فرض کرد. سنباده دستی هم جای اندازه‌گیری و ماشین‌کاری مجاز دیسک را نمی‌گیرد.
چه وقت صدای ترمز خطرناک است و باید توقف کنیم؟
اگر فقط یک چیز از این مقاله یادتان بماند، این باشد: صدای ترمز را همراه با رفتار خودرو قضاوت کنید.
سوت خفیفی که بعد از چند ترمز معمولی کاملاً محو می‌شود، با سوت همراه با بوی سوختگی یکسان نیست. این موارد را عقب نیندازید:
- صدای خشن و مداوم آهن روی آهن.
- تق یا ضربه شدید، به‌خصوص بعد از تعمیر ترمز.
- صدا همراه با افت ترمز، لرزش شدید یا کشیدن محسوس خودرو.
- بوی سوختگی، دود یا داغی غیرعادی از یک چرخ.
- پدال غیرعادی، نشتی یا روشن شدن چراغ هشدار ترمز.
اگر قدرت ترمز کم شده، پدال فرو می‌رود، دود دیده می‌شود یا احتمال شل بودن کالیپر وجود دارد، در محل امن توقف کنید و برای انتقال خودرو از امداد کمک بگیرید.
وقتی برای عیب‌یابی مراجعه می‌کنید، به‌جای اینکه فقط بگویید «لنت سوت می‌کشد»، شرایط صدا را توضیح بدهید: «صبح‌هاست»، «بعد از گرم شدن شروع می‌شود»، «بعد از تعویض لنت پیدا شده» یا «حتی بدون ترمز هم می‌آید».
همین چند جمله کمک می‌کند تعمیرکار زودتر به علت برسد. تعمیر درست هم وقتی تمام شده که علاوه بر قطع شدن صدا، لنت درست کار کند، کالیپر آزاد شود و ترمز قابل اعتماد باشد.
